Co dziedziczymy w genach? Jak cechy, wygląd i zdrowie przechodzą z rodziców na dzieci

Cała babcia, wykapany dziadek. Czy zastanawiacie się czasem, dlaczego dziecko jest bardziej podobne do dziadków niż do rodziców? Czy cechy wyglądu, charakteru i zdrowia są zapisane w genach raz na zawsze? A może genetyka to nie wyrok, lecz punkt wyjścia? Odpowiedzi kryją się w DNA i w tym, jak natura potrafi je „czytać”. W artykule wyjaśniamy, które cechy są zapisane w genach, które zależą od środowiska i dlaczego dzieci czasem są bardziej podobne do dziadków niż do rodziców.

Jak dziedziczymy cechy po rodzicach? Podstawy genetyki

DNA to wielka instrukcja, która wyjaśnia, jak ma być zbudowany nasz organizm i jak ma działać. Jej poszczególne rozdziały to chromosomy. Zdrowy człowiek ma 46 chromosomów — ułożonych w pary. Połowa z nich pochodzi od mamy, połowa od taty. 

W każdym chromosomie znajdują się geny, czyli fragmenty DNA przechowujące informacje na konkretny temat. Łącznie człowiek posiada około 20–25 tysięcy genów, które wspólnie tworzą instrukcję funkcjonowania organizmu.

Kompletne DNA znajduje się niemal w każdej komórce ciała. Nietypowe są tylko komórki rozrodcze — plemnik i komórka jajowa, które posiadają połowę instrukcji. Dopiero gdy ich materiały genetyczne się połączą, powstaje kolejna kompletna księga — przepis na nowego człowieka. Możliwości połączenia poszczególnych genów jest nieskończenie wiele, dlatego każde dziecko, choć stworzone przez rodziców, jest niepowtarzalne i pisze wyjątkowy rozdział w rodzinnej historii. 

Jak geny wpływają na wygląd dziecka?

Dzieci mogą być jednocześnie podobne i do rodziców i do dziadków, zachowując przy tym swoją wyjątkowość. Dlaczego tak się dzieje?

Dziecko otrzymuje połowę DNA od mamy i połowę od taty. Mama i tata też mają po połowie od swoich rodziców. Geny po połączeniu komórek rozrodczych mieszają się losowo, ale nie wszystkie są tak samo silne i nie wszystkie się ujawnią. Dlatego dziecko nie dziedziczy wszystkich cech rodziców 1:1, za to często ma cechy dziadków, których rodzice nie mieli. Jak to możliwe?

Tak naprawdę niewiele jest cech czy skłonności, które są zależne tylko od jednego genu. Przykładem takiego dziedziczenia jest grupa krwi, dla której wyniki krzyżówki są z góry wiadome. 

Grupa krwi – jak jest dziedziczona?

U każdego z nas grupę krwi warunkuje para genów z puli A, B albo 0. 

Grupa A i B są dominujące, grupa 0 nie. Co to znaczy? 

Zestaw 0-0 daje grupę 0, zestaw A-A grupę A, ale zestaw A-0 da grupę A. 

Dziecko dostaje po jednym genie z pary od każdego rodzica. Dlatego, gdy oboje rodzice mają grupę 0 – dziecko na pewno będzie miało 0, gdyż nie ma innych opcji w puli. Ale jeśli rodzice mają grupę A lub B to możliwości jest dużo więcej.

Więcej o tym, jaką grupę krwi może mieć dziecko, pisaliśmy tutaj. 

Jakie cechy wyglądu są dziedziczne?

W dość prosty sposób dziedziczymy niektóre cechy wyglądu np. dodatkowe palce, krótszy kciuk czy palce zrośnięte, choć nie zawsze ujawniają się u każdego nosiciela genu. ”Rodzinne” są również dołeczki w policzkach, charakterystyczna linia włosów na czole przypominająca kształtem serce (wdowi szczyt), czy kształt małżowiny usznej. Uwarunkowane genetycznie są także albinizm i karłowatość.

Z kolorem włosów lub oczu sprawa już taka prosta nie jest, gdyż są to cechy wielogenowe. Upraszczając mocno — ciemne włosy i brązowe oczy są zwykle dominujące, ale za ich kolor odpowiadają geny warunkujące ilość, rodzaj barwnika oraz i aktywność komórek, które go wytwarzają. Dlatego ciemne/jasne to zbyt ogólne pojęcie i nie jest łatwo przewidzieć, jaka mieszanka ujawni się u naszego dziecka. Dwoje ciemnowłosych rodziców może mieć jasnowłose dziecko, ale „gen” blondyna może przeczekać kilka pokoleń. Podobnie sprawa wygląda z oczami. 

Większość cech wyglądu, temperament, czy odporność lub podatność na pewne choroby, są jednak składową działania genetyki i środowiska. To czy pewne cechy się ujawnią, zależy nie tylko od genów, ale też od miejsca i stylu życia, sposobu odżywiania, ruchu i codziennych nawyków całej rodziny. Jakie geny wylosujemy w genetycznej loterii to niespodzianka, ale to czy się uaktywnią, wcale takie oczywiste nie jest.

Epigenetyka, czyli jak styl życia wpływa na aktywność genów

To, że styl życia wpływa na nasze zdrowie, jest dziś oczywistością. Na naszym blogu znajdziesz porady, jak można samodzielnie poprawić jakość nasienia. Mamy też coraz więcej dowodów na to, że styl życia przyszłych rodziców może wpływać na to, jak „czytane” będą geny dziecka, jeszcze przed jego narodzinami. Przykłady? Proszę bardzo:

• silny i długotrwały stres podczas ciąży, może skutkować większą wrażliwością dziecka w przyszłości i większą podatnością na zaburzenia neurorozwojowe, takie jak ADHD czy cechy spektrum autyzmu;
• niedobór niektórych witamin i minerałów może tymczasowo „wyłączyć” geny wspierające rozwój mózgu i metabolizm u dziecka, które w tym czasie są bardzo potrzebne, co czasem skutkuje większą wrażliwością na stres, trudnościami z koncentracją lub wolniejszym tempem uczenia się;
• palenie papierosów lub nadużywanie alkoholu przez przyszłego ojca może wpływać na jakość materiału genetycznego plemników, co w niektórych badaniach wiązano z ryzykiem problemów zdrowotnych u dziecka.

Dobra wiadomość jest taka, że to nie są trwałe zmiany DNA, a jedynie inna aktywność genów, a środowisko po urodzeniu ma ogromny wpływ na dalszy rozwój dziecka. Oznacza to, że i rodzice i otoczenie, a z czasem samo dziecko mają realny wpływ na jego zdrowie i rozwój, poprzez codzienne decyzje i styl życia. Na ekspresję genów wpływają:

• dieta – bogata w witaminy, minerały i antyoksydanty może „włączyć” geny chroniące zdrowie, a niezdrowa dieta „wyłączyć” geny naprawcze,
• regularna aktywność fizyczna może aktywować geny związane z regeneracją mięśni i serca,
• stres i silne emocje — szczególnie długotrwałe — mogą zmieniać aktywność genów odpowiedzialnych za odporność i metabolizm,
• środowisko – zanieczyszczenia, toksyny czy palenie papierosów mogą „wyłączać” geny ochronne.

Epigenetyka to nauka, która bada, w jaki sposób nasze geny mogą być włączane lub wyłączane pod wpływem czynników środowiskowych, bez zmiany samego DNA. Wyjaśnia, dlaczego osoby z tymi samymi genami mogą wyglądać i zachowywać się inaczej. I to, co najważniejsze — potwierdza, że mamy realny wpływ nie tylko na siebie, ale i na przyszłe pokolenia. Czy to nie jest dobry argument, żeby zadbać o zdrowy styl życia? Przeczytaj też jak przygotować się do ciąży

Czy choroby są dziedziczne?

W tej genetycznej układance nie możemy pominąć kwestii chorób. Niektóre rzeczywiście są w pełni zależne od genów i kiedy odpowiednie geny spotkają się, niewiele możemy zrobić. Zaliczają się do nich np. mukowiscydoza, fenyloketonuria, a także pewne choroby krwi jak hemofilia, czy anemia sierpowata.

Dlatego, jeśli w rodzinie one występowały, warto przed zajściem w ciążę udać się na konsultację genetyczną. Można również wykonać badania na nosicielstwo chorób jednogenowych. W Polsce u noworodków wykonuje się badania przesiewowe w kierunku mukowiscydozy i fenyloketonurii.

W większości przypadków jednak nie dziedziczymy samych chorób, a jedynie predyspozycje do zachorowania. Przykładem są cukrzyca typu 2, choroby serca, żylaki, czy astma. Często mówi się o nich „u nas to rodzinne”. Owszem, ale pamiętajmy, że choć genetycznie mamy większe szanse, to odpowiednim stylem życia możemy te geny skutecznie wyciszyć. 

Do chorób o podłożu genetycznym, ale warunkowanych środowiskowo, zalicza się też niektóre nowotwory np. rak piersi czy rak jelita grubego, chorobę Alzheimera, a nawet skłonność do migreny czy reumatoidalne zapalenie stawów. W tym przypadku oprócz stylu życia kluczowe znaczenie mają profilaktyka, wczesna diagnostyka i odpowiednia opieka medyczna.

Czy charakter się dziedziczy? Gdzie kończą się geny, a zaczyna wychowanie

Bardzo często oprócz widocznych cech wyglądu zauważamy podobieństwa w charakterze czy temperamencie dzieci. Dziadkowie wspominają, jak zachowywali się rodzice w dzieciństwie, rodzice widzą pewne zachowania dziadków w swoich dzieciach, a zdania „ma to po mamusi”, “tak samo uparty jak dziadek”, „u nas w rodzinie to zawsze tak było” zna chyba każdy z nas. 

Czy to tylko złudzenie, czy prawdziwy zapis genetyczny? I czy geny naprawdę decydują o tym, kim będą nasze dzieci? Każde dziecko otrzymuje 50% genów od mamy i 50% od taty, więc po każdym dziadku dziedziczymy średnio ok. 25% materiału genetycznego. Nigdy jednak nie są to dokładnie takie same geny – wszystko zależy od losowej kombinacji podczas zapłodnienia. Dlatego czasem podobieństwo ujawnia się dopiero po latach – w mimice, głosie czy sposobie poruszania się. 

W kontekście przyszłego rodzicielstwa warto pamiętać, że geny przekazują dziecku pewien potencjał wyglądu, zdrowia i temperamentu, ale nie są niezmiennym wyrokiem. Geny dziadków są częścią dziecka, ale nie przenoszą na nie całego ich życia, wyborów ani losów. Każda osoba jest nową kombinacją biologiczną i emocjonalną. I co jeszcze ważniejsze, naszym dzieciom oprócz DNA przekazujemy też poczucie bezpieczeństwa, historie opowiadane przy okazji rodzinnych spotkań, jakość czasu spędzanego razem.  
Nowoczesna genetyka i epigenetyka pokazują, że mamy realny wpływ na zdrowie swoje i kolejnych pokoleń, a świadome decyzje mogą wzmacniać to, co w genach najlepsze.